»  تەندروستی

دیوە شاراوەکەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا

ماموستا یاسین احمد - وه‌رگێری ماڵپه‌ر

 
ڤایرۆسی کۆڕۆنا یەکێکە لەو ڤایرۆسانەی دەبێتە ھۆی نەخۆش کەوتنی ھاوڵاتیان و زۆربەی حاڵەتەکان مەترسیدار نیە تەنھا دوو جۆری نەبێت کە مەترسی لە سەر ژیانی مرۆڤ دروست دەکەن ئەوانیش پەتای رۆژھەڵاتی ناوەڕاست (Middle East respiratory syndrome) و ناسراوە بە (MERS) و ھەروەھا ئەوی دیکە بریتیە لە ئاوسانی سییەکان و یاخود ناسراوە  بە پەتای تەنگە نەفەسی توند کە بە ئینگلیزی پێی دەگوترێت (Severe acute respiratory syndrome) . 
ئەم ڤایرۆسە کاتێک لە ساڵی ٢٠١٢ لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاست سەریھەڵدا و بەتایبەتی لە وڵاتی سعودییە نزیکەی ٤٧٥ مرۆڤ گیانیان لەدەستدا . 
دواتر ئەم ڤایرۆسە گوازرایەوە بۆ ئەفریقیا و ئاسیا و ئەوروپا ، ئەم جارەش جۆرێکی دیکە لە ڤایرۆسی کۆڕۆنا لە وڵاتی چین سەریھەڵداوە کە پێی دەگوترێت کۆڕۆنای ٢٠١٩ یاخود (٢٠١٩ - NCOV). 

بنچینه‌ی ڤایرۆسی کۆڕۆنا:
ڤایرۆسی کۆڕۆنا کە دەبێتە ھۆی ئەو نەخۆشییەی ئێستا لە جیھان بڵاوبووتەوە کە ناسراوە بە پەتای ھەناسەدانی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە بنەڕەتدا لە ئاژەلان سەر ھەڵدەدا و بە ئینگلیزی پێی دەگوترێت (Zoonotic virus) واتا ئەم جۆرە ڤایرۆسە لە ئاژەڵەوە دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ . توێژینەوەکان دەریانخستووە کە یەکەم جار ئەم جۆرە ڤایرۆسە لە ئەنجامی پەیوەندی راستەوخۆی نێوان ووشتر و مرۆڤ بڵاوبووتەوە، بەڵام ھەندێک لە زانایان دەڵێن لەسەرەتا لە شەمشەمە کوێرە گوزارەوتەوە بۆ ووشتر و ئینجا بۆ مرۆڤ . 
نیشانەکانی تووشبوون بە ڤایرۆسی کۆڕۆنا 
تووشبوون بە ڤایرۆسی کۆڕۆنا وا دەکات مرۆڤەکە ھەست بە ھەندێک حاڵەت بکات و نیشانەکانی وەک نیشانەی نەخۆشی ھەڵامەت (پەسیو) وایە و سەرەتا نیشانەکان زۆر ئاسایین و دواتر توند دەبن . 
نیشانەکان دواتر گەشە دەکەن و دەبێتە ئاستەنگی لەھەناسەدان و ھاتنی چڵم لە نێو لووتەکان و سەرئێشەیەکی زۆر و ئاوسانی قورگ و تایەکی زۆر ، زۆرینەی ئەو نیشانانە ماوەیەکی کورت دەخایەنن . 
ھەندێک جار تووشبوون لە ڤایرۆسی کۆڕۆنا دەبێتە ھۆی دەرکەوتنی نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەرس وەک ئاوسان سییەکان کە بە ئینگلیزی پێی دەگوترێت (Pneumonia) و یاخود ئاوسانی مولولوی ھەوایی کە ناسراوە بە (Bronchitis) ئەم جۆرە ئاوسانەش لە ھەمووان زیاتر بەربڵاوترە لەنێو ئەو کەسانەی نەخۆشی دڵ و سییەکانیان ھەیە و ھەروەھا ئەو کەسانەی کێشەیان لە کۆئەندامی بەرگری لەش ھەیە  (Weak lmmune System) و ھەروەھا لە نێو منداڵان و کەسە بەتەمەنەکان. 
ئەو نەخۆشییانەی لە ڤایرۆسی کۆڕۆنا دروست دەبن 
نەخۆشی ھەناسەدانی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست 
ئەوانەی تووشی ڤایرۆسی کۆڕۆنا دەبن و دواتر دەبێتە نەخۆشی ھەناسەدانی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست سەرەتا بەھەڵامەت دەست پێدەکات ھاوشێوەی زۆرینەی حاڵەتەکان ڤایرۆسی کۆڕۆنا دواتر تووشی سکچون و رشانەوە دەبێت و ھەندێک جار حاڵەتە زۆر توند دەبێت وەک ئاوسانی توندی سییەکان و لە کارکەوتنی گورچیلە کە بە ئینگلیزی پێی دەگوترێت (Kidney Failure) لەم حاڵەت رێژەی مردن دەبێتە ٣-٤ کەس لە ھەر ١٠ کەسێک تووشبوو . 
ئەوەی شایەنی باسە ئەوانەی نەخۆشی شەکرە و شێرپەنجە و کێشەی ھەناسەدانیان ھەیە لەگەڵ نەخۆشی دڵ و نەخۆشی گورچیلە کە بەشێوەیەکی گشتی کۆئەندامی بەرگری لەشییان لاوازە زیاتر تووشی ئەم نەخۆشییە دەبن . 
ماوەی حەزانەی ڤایرۆسی کە دەبێتە نەخۆشی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست نزیکەی ٥ – ٦ رۆژە و ھەندێک ماوەکەی دەگاتە ١٤ رۆژ .
زۆربەی جارەکان ئەم حاڵەتانە چارەسەر دەکرێت بە پێدانی دەرمان بۆ ئەوەی نیشانەکانی نەخۆشییەکە کەم بکەنەوە و یارمەتی لەش بدەن بۆ بەرەنگاربوونەوەی نەخۆشییەکە . 

ئاوسانی سییەکان:
نەخۆشی ئاوسانی سییەکانی ناجێگیر کە ناسراوە بە سارس نەخۆشیەکی توندی ھەناسەدانە و ھەندێک جار بکوژە بۆ یەکەم نەخۆشی سارس لە ساڵی ٢٠٠٢ لە وڵاتی چین سەریھەڵدا و لەماوەی چەند مانگێک لە زۆربەی وڵاتانی جیھان بڵاوبووە ، ئەمەش لە رێگەی ئەو گەشتیارانە بوو کە سەردانی وڵاتی چینیان دەکرد . 
نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە بریتی بوون لە لەرز و تا و ئازاری ماسولکەکان و سکچوون و نیشانە ھەڵامەت و کۆکەی وشک و ھەناسە تەنگی ئەمەش دوای ھەفتەیەک لە تووشبوون بە ڤایرۆسکە بە دەردەکەوت . 
ھەورەھا ھەندێک جار حاڵەتەکە گەشە دەکات دەبێتە ھۆی ئاوسانێکی توندی سییەکان و لەکارکەوتنی کۆئەندامی ھەناسەدان و لاوازی دڵ و جگەر . 
ئەوکەسانەی تەمەنیان گەورەیە و کێشەیان لە نەخۆشیە درێژخایەنەکان ھەیە وەک شەکرە و ئاوسانی جگەر زیاتر تووشی تووشی ئەم نەخۆشییە دەبن و مەترسی لەسەر ژیانیان دروست دەکات. 

چۆنیەتی بڵاوبوونەوە ڤایرۆسی کۆڕۆنا:
ڤایرۆسی کۆڕۆنا لە کەسی تووشبوو بۆ کەسانی دیکە بەم شێوانەی خوارەوە دەگوزارێتەوە :
 لە رێگەی ھەوا ئەمەش بە ھۆی پژمین و کۆکە کردن . 
 پەیوەندی کەسی وەک دەست لێدان و تەوقە کردن . 
 دەست لێدان لەو شوێنانەی پیس بوونە وەک دەم و لووت و چاو و واباشترە پێشە ئەم کارانە دەستەکانت بە باشی بشۆیت. 
 پیس بوون بە پیسایی مرۆڤ یا ئاژەڵ ، ئەم حاڵەتەش زۆر دەگمەنە . 

چۆنیەتی خۆپاراستن لە ڤایرۆسی کۆڕۆنا:
تا ئێستا پێکوتەیەکی تایبەت نییە بۆ خۆپاراستن لەم ڤایرۆسە بەڵام لەگەڵ ئەوەش چارەسەرییەکان نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە کەم دەکەنەوە و دەکرێت مرۆڤ خۆی بپارێزێت لەم نەخۆشییە بەم رێگایانەی خوارەوە : 
 دەستەکانی بە باشی بە سابوون و ئاو بشۆ . 
 دەست زۆر لە چاوەکانت مەدە یا لووتت یا دەمت بەتایبەتی ئەگەر دەستەکانت پاک نەبوو. 
زۆر نزیکی ئەوکەسانە مەکەوە کە نەخۆشیەکەیان ھەیە یا ھەندێک نیشانەیان لێ بەدەرکەوتووە . 
• تا پێت دەکرێت لەماڵەوە بمێننەوە بۆ ئەوەی نەخۆشییەکە بڵاونەبێتەوە . 
 دەم و لووتت داپۆشە بە تایبەتی ئەگەر کۆکەت ھەبوو یاخود لە کاتی پژمین و ئینجا کلێکسەکە فڕێدە ناو تەنەکەی زبڵ و دەستەکانت بشۆ . 
 شوێنەکانی ماڵەوە و کارکردن تەعقیم بکە و خاوێنی بکەوە . 
 رێنماییە تەندروستیەکان جێ بەجێ بکە وەک دەست شووشتن ، پێش دەست لێدان لە ئاژەڵ و دوای دەست لێدان و دووربکەوە لە ئاژەڵی نەخۆش. 
دووربکەوە لەخواردنی دەرەوە و ھەروەھا گۆشی نەکوڵاو و ھەروەھا شیر و گۆشت ، چونکە زۆر بەکارھێنانی دەبێتە ھۆی ئەگەر تووشبوون بە نەخۆشییەکە . 

چارەسەری ڤایرۆسی کۆڕۆنا:
تا ئێستا چارەسەرێکی دیاریکراو بۆ ڤایرۆسی کۆڕۆنا نییە بەڵام لەگەڵ ئەوەش رێژەی زۆری ئەوانەی تووشی حاڵەتەکە دەبن چاک دەبنەوە و رێژەی مردنی زۆر کەمە ، ئەم چارەسەریانەی خوارەوە یارمەتیدەرە بۆ زوو چاکبوونەوە لە نەخۆشییەکانی ڤایرۆسی کۆڕۆنا : 
بەکارھێنانی موعەقەم لە ژوورەکان و بەکارھێنانی ئاوی گەرم بۆ یارمەتیدان لەکەمکردنەوە ئاوسانەکانی قورگ و کۆکە. 
 بەکارھێنانی ھەندێک دەرمان بۆ کەمکردنەوەی ئازار و تا . 
شلەمەنی زۆر بخۆرەوە . 
تا پێت دەکرێت زۆر لە ماڵەوە بمێننەوە . 

سەرچاوە | الموضوع 



«  ته‌واوی بابه‌ته‌ پزیشكیه‌كان ئامۆژگاری گشتین، بۆ وه‌رگرتنی چاره‌سه‌ری گونجاو سه‌ردانی پزیشك بكه‌! »  
«  مافی بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ کوردزۆن پارێزراوه »  
3955بینین‌‌‌
ساڵ پێشتر - Mar 2 2020 8:37PM